ROUMLOUKI archive
Το έργο με τίτλο «Ανάπτυξη Ψηφιακής Πλατφόρμας και Ευρετηρίου Προφορικών Ιστοριών της Περιοχής του Ρουμλουκιού», ROUMLOUKI archive, εντάσσεται στο πεδίο της διαφύλαξης, τεκμηρίωσης και ανάδειξης της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς (Intangible Cultural Heritage)[1] ή καλύτερα, ζώσας πολιτιστικής κληρονομιάς (Living Heritage)[2]. Η υλοποίησή του έγινε με την οικονομική υποστήριξη και υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού της Ελλάδας, και συγκεκριμένα της Διεύθυνσης Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Ο βασικός σκοπός του είναι η συστηματική χαρτογράφηση και ψηφιακή οργάνωση των προφορικών αφηγήσεων, των ατομικών και συλλογικών μνημών, των πολιτισμικών πρακτικών, αντιλήψεων, στάσεων και συμπεριφορών από τις αρχές του 20ού αιώνα έως και σήμερα, που συγκροτούν την ιστορική και κοινωνική ταυτότητα της περιοχής του Ρουμλουκιού, μιας περιοχής με ιδιαίτερα πολιτισμικά χαρακτηριστικά.
Στις ψηφιακές συλλογές του εν λόγω αποθετηρίου, με καθοριστική τη συμβολή της τοπικής κοινότητας, παρουσιάζεται υλικό ιδιωτικών αρχείων και προσωπικών τεκμηρίων κατοίκων της περιοχής, και εθνογραφικό υλικό, καρπός της πολυετούς επιτόπιας έρευνας των εκπροσώπων του πολιτιστικού φορέα «Χοροδράσεις», που υλοποιεί το έργο. Την εθνογραφική έρευνα και την τεκμηρίωση ανέλαβαν ο τοπικός ερευνητής Αχιλλέας Τσιάρας, και η Παναγιώτα Δήμου, μεταπτυχιακή φοιτήτρια του Διιδρυματικού Μεταπτυχιακού Προγράμματος «Λαογραφία και Πολιτιστική Διαχείριση», οι οποίοι διαθέτουν μακρόχρονη εμπειρία στην καταγραφή και ανάδειξη της τοπικής πολιτιστικής κληρονομιάς. Στο αρχείο συμπεριλαμβάνονται μουσικές καταγραφές, προφορικές ιστορίες και αφηγήσεις, φωτογραφίες, βίντεο. Ο συντονισμός της συνολικής υλοποίησης του project πραγματοποιήθηκε από την ομάδα της MAESTRIA, με επικεφαλής τη Χάρις Πατσαβούρα.
Η δική μου επιστημονική συμβολή ως Λαογράφου είχε ως στόχο να συμβάλει στη δημιουργία ενός αρχείου ζωντανού, ευέλικτου και προσαρμόσιμου σε αλλαγές και ανανοηματοδοτήσεις του τοπικού λαϊκού πολιτισμού στο πέρασμα των χρόνων, που θα παρέχει τη δυνατότητα πολλαπλών αναγνώσεων, χρήσεων και ερμηνειών του και κατά συνέπεια, δεν θα αποτελεί μόνο πηγή γνώσης, αλλά και θα την παράγει.[3] Άλλωστε, όπως έχουν ήδη επισημάνει ο Γεώργιος Κατσαδώρος και ο Εμμανουήλ Φωκίδης από την οπτική της Ψηφιακής Λαογραφίας, η σύγχρονη ψηφιακή συνθήκη σηματοδοτεί μια ριζική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο ο λαϊκός πολιτισμός παράγεται, διαδίδεται και μεταδίδεται.[4] Το ROUMLOUKI archive είναι μια ψηφιακή πλατφόρμα στην οποία αποθηκεύονται, οργανώνονται, διατηρούνται και διαχέονται πολιτιστικά τεκμήρια της ευρύτερης περιοχής του Ρουμλουκιού μέσα από την ψηφιακή αποτύπωσή τους, παρέχοντας πρόσβαση στο ευρύ κοινό.[5]
Ιδιαίτερη σημασία δόθηκε στην ανατροφοδότηση των τεκμηρίων μέσα από τη συμμετοχή του κοινού, από το οποίο ζητείται μέσω της ιστοσελίδας https://www.roumlouki-archive.gr/ να συνδράμει με υλικό που έχει στην κατοχή του. Για αυτόν ακριβώς τον λόγο, το έργο έχει σχεδιαστεί με δυνατότητα εξέλιξης, καθώς το περιεχόμενό του θα μπορεί να εμπλουτίζεται με την προσθήκη νέων εγγραφών, αλλά και επιπλέον πεδίων τεκμηρίωσης, συνυπολογίζοντας κάθε φορά τις θεωρητικές και μεθοδολογικές εξελίξεις της επιστήμης της Λαογραφίας.
Το ουσιαστικό ζητούμενο αυτού του εγχειρήματος ήταν η δημιουργία ενός φιλικού και εύχρηστου ψηφιακού περιβάλλοντος, με κάθε τεκμήριο να συνοδεύεται από αναλυτικά μεταδεδομένα, που περιλαμβάνουν τον τίτλο, τη θεματική κατηγορία, το είδος του υλικού (ήχος, εικόνα, βίντεο, κείμενο), τον τόπο και τον χρόνο καταγραφής, καθώς και πληροφορίες για το περιεχόμενο και το πολιτισμικό πλαίσιο παραγωγής του. Τα μεταδεδομένα παρέχουν δυνατότητες αναζητήσεων και εξευρευνήσεων μέσω λέξεων-κλειδιών και του συνδυασμού τους με θεματικούς τομείς, δίνοντας πολλαπλές δυνατότητες για νέες ερμηνευτικές προσεγγίσεις. Οι θεματικές συσχετίσεις συμβάλλουν στην ενίσχυση της λειτουργικότητας του ψηφιακού ευρετηρίου. Πολλά από τα αρχεία συνδέονται νοηματικά και θεματικά με άλλα τεκμήρια της βάσης δεδομένων, δημιουργώντας ένα πλέγμα συσχετίσεων που επιτρέπει τη δημιουργία μιας συνολικής εικόνας για κάθε καταγραφή. Η πλοήγηση διευκολύνεται από τα φίλτρα αναζήτησης και τη σαφή κατηγοριοποίηση, επιτρέποντας ακόμη και σε μη εξειδικευμένους χρήστες να προσεγγίσουν το περιεχόμενο χωρίς δυσκολία, λαμβάνοντας υπόψη επίσης, τα ενδιαφέροντα ερευνητών, εκπαιδευτικών, καλλιτεχνών κ.ά.
Για την τεκμηρίωση και τη διαχείριση του ψηφιοποιημένου υλικού, σχεδιάσαμε ταξινομικά συστήματα, που ακολουθούν τις σύγχρονες θεωρητικές αναζητήσεις. Οι βασικές κατηγορίες του ταξινομικού σχήματος που δημιουργήσαμε είναι α) Υλικός Πολιτισμός, β) Κοινωνική οργάνωση, γ) Άυλος πολιτισμός, στο πλαίσιο μιας ολιστικής προσέγγισης και ανάδειξης του συνεχώς εξελισσόμενου και ανανεούμενου τοπικού πολιτισμού από τις αρχές του 20ού αιώνα έως και τις μέρες μας. Επαγγέλματα, ενδυματολογικές και διατροφικές συνήθειες και τρόποι παραγωγής, λαϊκή αρχιτεκτονική, τέχνες, τεχνικές, τεχνογνωσία, θρησκευτική συμπεριφορά, λαϊκές αντιλήψεις, τοπικά πανηγύρια, τραγούδια, μοιρολόγια, λαϊκοί οργανοπαίκτες και λαϊκά όργανα, τελετουργίες στον κύκλο του χρόνου και της ζωής (γέννηση, βάπτιση, γάμος, θάνατος), εθιμικές και κοινωνικές πρακτικές του καθημερινού βίου, αλλά και θέματα που αφορούν την κοινωνική διαστρωμάτωση, τον ρόλο των φύλων, την προίκα, την ηλικιακή διαφοροποίηση, την παιδική ηλικία και τα παιχνίδια, τις αμοιβές των λαϊκών οργανοπαικτών κ.ά., συγκροτούν τον ψηφιακό αφηγηματικό ιστό του πολιτισμού του Ρουμλουκιού.
Η προταθείσα ταξινόμηση αναδεικνύει τον διφυή χαρακτήρα του πολιτισμού, καθώς υλικό και άυλο συμπλέκονται και διαπλέκονται, με το υλικό κατά τον D. Miller, «να γίνεται συχνά μέσο για την προβολή του άυλου».[6] Η Ανδρομάχη Οικονόμου μάλιστα, έχοντας ως εθνογραφικό παράδειγμα την αγροδιατροφική παράδοση και τις ποικίλες πολιτιστικές πρακτικές ανάδειξης και αξιοποίησής της (γιορτές, παζάρια και φεστιβάλ στον αγροτικό και αστικό χώρο, εγγραφή στον εθνικό και διεθνή Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς κ.ά.), επισημαίνει ότι υλικό και άυλο στην ουσία είναι «δύο όψεις του ιδίου νομίσματος».[7]
Δώσαμε ιδιαίτερη σημασία στις αφηγήσεις ζωής[8] και στις προφορικές ιστορίες, στις οποίες, τα υποκείμενα μέσα από τη βιωματική τους σχέση με αυτό που τα ίδια αποκαλούν ως «παράδοση», διασώζουν παλαιότερες πρακτικές, αντιλήψεις και συμπεριφορές, συγκρίνοντας κάποτε, και κάποιες από αυτές με τις εκδοχές τους στη σύγχρονη πραγματικότητα. Αυτού του είδους τις αφηγήσεις, ο Πάρης Ποτηρόπουλος τις χαρακτηρίζει ως «πρόσφορα εργαλεία για να μελετηθούν διαδικασίες επαναδιαπραγμάτευσης και ανασυγκρότησης προσωπικών και συλλογικών ταυτοτήτων», αλλά και ως γέφυρες «που θα συμβάλλουν στην ερμηνεία του πολιτισμικού παρελθόντος και τους μετασχηματισμούς του στο παρόν, τόσο σε τοπικό όσο και σε εθνικό επίπεδο».[9]
Οι αφηγήσεις δίνουν τη δυνατότητα για πολλαπλές αναγνώσεις του τοπικού πολιτισμού που συντίθεται στην πραγματικότητα από πολλαπλές παραδόσεις, όπως αυτές διαμορφώνονται και διασώζονται στην υποκειμενική πρόσληψη των φορέων τους, αφηγητών/αφηγητριών τους. Και επιπλέον, δίνουν τη δυνατότητα στους επιστήμονες λαογράφους μέσα από την πολυφωνία των μνημονικών αναπαραστάσεων του παρελθόντος που αυτές διασώζουν, ενταγμένων στο ιστορικό και ιδεολογικό συγκείμενό τους, να προσεγγίσουν με διεπιστημονικά εργαλεία ερμηνευτικά τα πολιτισμικά φαινόμενα που μελετούν. Και αυτή ακριβώς είναι η πρόκληση για τη Λαογραφία, μια πρόκληση που δημιουργήθηκε από τη λεγόμενη ψηφιακή συνθήκη, με τη συγκρότηση, αρχειοθέτηση και διαχείριση ψηφιακών τεκμηρίων.
Νάντια Μαχά-Μπιζούμη,
Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Λαογραφίας, Τμήμα Ανθρωπιστικών Σπουδών, ΔΠΘ
[1] Για τη δημιουργία του όρου «άυλη πολιτιστική κληρονομιά» και τη διάδοσή του στο πλαίσιο των πολιτικών της Unesco, βλ. Γ. Ν. Δρίνης, «Για την άυλη πολιτιστική κληρονομιά. Μια κριτική προσέγγιση από τη μεριά της Λαογραφίας», στον συλλογικό τόμο Γ. N. Δρίνης, Β. Νιτσιάκος, Π. Ποτηρόπουλος, Πολιτιστικές Κληρονομιές. Νέες Αναγνώσεις – Κριτικές Προσεγγίσεις, ArsNova 2022, σσ. 26-30.
[2]Τον Μάιο του 2023 διοργανώθηκε Σεμινάριο Ανάπτυξης Δεξιοτήτων με τίτλο “Living Heritage Safeguarding and Sustainable Development. Training of trainers for Greece” / «Διαφύλαξη της ζώσας πολιτιστικής κληρονομιάς και βιώσιμη ανάπτυξη. Εκπαίδευση για εκπαιδευτές», από τη Διεύθυνση Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Υπουργείου Πολιτισμού και άλλους φορείς: https://ayla.culture.gr/apologismos-cb-workshop-lemnos-may-2023/
[3]Βλ. ειδικότερα, Ιω. Καραχρήστος – Π. Ποτηρόπυλος, «Από αποθετήριο σε ένα ζωντανό αρχείο: Μια πρόταση για την τεκμηρίωση του εθνογραφικού υλικού στο αρχείο του Κέντρου Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών», Επετηρίς Κέντρου Λαογραφίας, 35-36 (2014-2019), σσ. 63-82.
[4] Βλ. Γ. Κατσαδώρος και Εμμ. Φωκίδης (επιμ.), Ψηφιακή Λαογραφία και σύγχρονες μορφές του λαϊκού πολιτισμού. Αφετηρία και προοπτικές ενός νέου πεδίου, Ρόδος 2022.
[5] Για τα ψηφιακά αποθετήρια βλ. Αλ. Καπανιάρης, «Αποθετήρια για τεκμήρια λαϊκού πολιτισμού», στο βιβλίο του ίδιου, Εισαγωγή στην Ψηφιακή Λαογραφία, Αθήνα 2025, εκδ. Ταξιδευτής, σσ. 113-128. Βλ. επίσης ενδεικτικά παραδείγματα ελληνικών ψηφιακών αποθετηρίων πολιτιστικής κληρονομιάς όπως το SearchCulture.gr, το αποθετήριο του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας Ακαδημίας Αθηνών στο πλαίσιο του έργου «Εθνικό δίκτυο ψηφιακής τεκμηρίωσης της άυλης και υλικής πολιτιστικής κληρονομιάς», κ.ά.
[6] Βλ. Ελ. Γιαλούρη, «Εισαγωγή. Υλικός Πολιτισμός. Οι περιπέτειες των πραγμάτων στην ανθρωπολογία», στον συλλογικό τόμο Ελ. Γιαλούρη, Υλικός Πολιτισμός. Η ανθρωπολογία στη χώρα των πραγμάτων, Αθήνα 2012, εκδ. Αλεξάνδρεια, σ. 45.
[7] Ανδ. Οικονόμου, «Πολιτιστική κληρονομιά, Υλική και Άυλη: Δύο όψεις του Ιδίου νομίσματος. Το παράδειγμα της αγροδιατροφικής παράδοσης», Εθνολογία, 17 (2017-2018), σ. 5-38
[8] Ρ. Κακάμπουρα, Αφηγήσεις ζωής. Η βιογραφική προσέγγιση στη σύγχρονη λαογραφική έρευνα, Αθήνα 2008, Ατραπός, και Ρ. Κακάμπουρα, Ορ.-Ελ. Κασσαβέτη & Γ. Μπουγιούκος, Αρχείο Αφηγήσεων Ζωής του Π.Τ.Δ.Ε., Ε.Κ.Π.Α.: Έρευνα των κοινωνικών χαρακτηριστικών των αφηγητών/ριών και των τεχνικών στοιχείων των συνεντεύξεων, Αθήνα 2021, Εργαστήριο Κοινωνικών Επιστημών Π.Τ.Δ.Ε., Ε.Κ.Π.Α.
[9] Π. Ποτηρόπουλος, «Από την προφορική παράδοση στις προφορικές αφηγήσεις: Ο δημιουργικός διάλογος της λαογραφίας με την προφορική ιστορία», στο Ρίκη Βαν Μπουσχότεν (επιμ.), Οι Προφορικές Βιογραφικές Αφηγήσεις ως Πηγή Επιστημονικής Γνώσης: Διεπιστημονικές Προσεγγίσεις, έκδοση Ένωση Προφορικής Ιστορίας 2023, σ. 63. Βλ. επίσης, Ιω. Καραχρήστος και Π. Ποτηρόπουλος, «Από το εθνογραφικό πεδίο στο αρχείο: Η οργάνωση ενός αρχείου ψηφιακών αφηγήσεων στις αρχές του 21ου αιώνα», Επετηρίς του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών 33-34 (2010-2013), σσ. 163-186.
Η Αθηνά (Νάντια) Μαχά είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια με γνωστικό αντικείμενο Λαογραφία: Λαϊκή Τέχνη, στο Τμήμα Ανθρωπιστικών Σπουδών του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης. Έχει λάβει μεταπτυχιακή επιμόρφωση στη Μουσειολογία (Ελληνοαμερικανικό Κολλέγιο Αθηνών, κλάδος ειδίκευσης: Μουσειολογία – Πολιτιστική Διαχείριση) και το διδακτορικό της στη Λαογραφία (με άριστα) από το Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης. Έχει συμμετάσχει σε ελληνικά και διεθνή ερευνητικά προγράμματα που αφορούν στην καταγραφή, τεκμηρίωση και ψηφιοποίηση μουσειακών ενδυματολογικών συλλογών, και στην οργάνωση και την υλοποίηση διεθνών συνεδρίων και ημερίδων με θέμα το Ένδυμα, τις Λαϊκές Τέχνες και τη μουσειακή αξιοποίησή τους. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα εστιάζονται στις πολιτικές χρήσεις του παραδοσιακού και σύγχρονου ενδύματος, στη διαχείριση μουσειακών συλλογών, στην έρευνα και μελέτη μορφών του λαϊκού πολιτισμού με διεπιστημονική προσέγγιση, και σε ζητήματα που αφορούν στην αναβίωση της ελληνικής χειροτεχνικής παράδοσης και τη σύνδεσή της με την οικονομία. Για τα ζητήματα αυτά έχει δημοσιεύσει μονογραφίες, άρθρα και καταλόγους εκθέσεων και έχει λάβει μέρος με εισηγήσεις σε διεθνή συνέδρια και επιστημονικές ημερίδες, εκτός από την Ελλάδα, στην Κύπρο, στη Μόσχα, στην Πολωνία, στη Σερβία, στη Σουηδία, στην Τουρκία, στην Ισπανία στην Αυστρία, στη Λετονία, στη Σλοβενία και αλλού. Άρθρα της έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά, γαλλικά και στα ισπανικά.
Έχει τιμηθεί με Εύφημο Μνεία από την Κοσμητεία της Σχολής Κλασικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης (ΔΠΘ, 2014) για το διδακτικό της έργο, και με Βραβείο Αριστείας Αναγνώρισης, Επιρροής, Κοινωνικού Έργου και Προσφοράς για το ακαδημαϊκό έτος 2023-2024, μετά από προκήρυξη και κρίση από την Επιτροπή Αριστείας της Σχολής Κλασικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών του ΔΠΘ, για τη συμβολή της στη σύνδεση του Πανεπιστημίου με την τοπικ κοινότητα. Το 2021 ορίστηκε National Representative της European Museum Academy, το 2022 μέλος της Regional Advisory Committee “The Global Council for Anthropological Linguistics”, και το 2024 αναπληρωματικό μέλος του Συμβουλίου της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Είναι μέλος της Επιστημονικής Ομάδας Τεκμηρίωσης των Συλλογών Κινητών Αντικειμένων του πρώην Βασιλικού Κτήματος Τατοΐου, του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού (2021-2027), και αναπληρωματικό μέλος του «Συμβουλίου Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς» του Υπουργείου Πολιτισμού (2024-2027. Είναι ιδρυτικό μέλος της Ελληνικής Εταιρείας Ενδυμασιολογίας και μέλος του ΔΣ, όπως και μέλος του ΔΣ του Ιδρύματος Βασίλη Παπαντωνίου και της Ελληνικής Λαογραφικής Εταιρείας, και αναπληρωματικό μέλος του ΔΣ του Λαογραφικού και Εθνολογικού Μουσείου Μακεδονίας-Θράκης (ΛΕΜΜ-Θ).
ΙΣΤΟΣΕΛΙΔA: https://hs.duth.gr/professors/amacha/
(όπου και αναλυτικό βιογραφικό)
ΠΛΑΤΦΟΡΜΕΣ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΗΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ:
Academia.edu: https://duth.academia.edu/NadiaMachaBizoumi/edit
ResearchGate: https://www.researchgate.net/profile/Nadia-Macha-Bizoumi